Thymele Logo
Search

άδειος χώρος [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 4
Videos Icon 6
[1]

Ορισμός

Έννοια της σκηνοθετικής πρακτικής και της θεωρητικής σκέψης, διατυπωμένη από τον Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ], σύμφωνα με την οποία κάθε χώρος μπορεί να καταστεί θεατρικός, εφόσον τον διασχίζει ένα πρόσωπο υπό το βλέμμα ενός άλλου, αναδεικνύοντας τη ζωντανή σχέση ερμηνευτή / ερμηνεύτριας και θεατή / θεάτριας ως τον πυρήνα της θεατρικής πράξης.

Ανάπτυξη

Η έννοια του άδειου χώρου συνδέεται άρρηκτα με τη σκηνοθετική πορεία του Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] και διαμορφώθηκε κατά τη δεκαετία του 1960. Η θεωρητική αυτή προσέγγιση αποτυπώθηκε στο βιβλίο του The Empty Space [Ο άδειος χώρος] (1968), το οποίο προήλθε από κύκλο τεσσάρων διαλέξεων. Ο Brook ξεκινά το έργο του με τη γνωστή παραδοχή ότι, για να συντελεστεί μια θεατρική πράξη, αρκεί ένας άνθρωπος να περπατήσει σε έναν άδειο χώρο ενώ κάποιος άλλος τον κοιτάζει. Με αυτή τη θέση ο σκηνοθέτης αμφισβήτησε την ανάγκη για ειδικά διαμορφωμένα κτήρια, πολυτελή σκηνικά ή περίπλοκους τεχνικούς μηχανισμούς, προκρίνοντας την αμεσότητα της ανθρώπινης συνάντησης.


Το βιβλίο διακρίνει τέσσερις μορφές θεάτρου: το «νεκρό» [deadly], που αναπαράγει μηχανικά καθιερωμένες φόρμες· το «ιερό» [holy], που επιδιώκει να καταστήσει ορατό το αόρατο· το «τραχύ» [rough], που αντλεί από τη λαϊκή και αυτοσχέδια ψυχαγωγία· και το «άμεσο» [immediate], που αναδύεται από τη ζωντανή σχέση με το κοινό κάθε βραδιάς. Ο άδειος χώρος αποτελεί την προϋπόθεση για την υπέρβαση του νεκρού θεάτρου.


Η έννοια έχει μακρά γενεαλογία. Ο Brook αναγνώριζε πρότυπο στην ελισαβετιανή σκηνή-ποδιά, μια γυμνή εξέδρα όπου ο λόγος και η σύμβαση αρκούσαν για να ορίσουν τον τόπο της δράσης. Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Jacques Copeau [Ζακ Κοπώ] διεκδίκησε στο κείμενο "Un essai de rénovation dramatique" [«Μια απόπειρα δραματικής ανανέωσης»] (1913) μια «γυμνή σανίδα» [tréteau nu] για το νέο δραματικό έργο και την εφάρμοσε στο Théâtre du Vieux-Colombier [Θέατρο του Βιε-Κολομπιέ].


Ο Brook εφάρμοσε την αρχή στη δική του σκηνική πράξη. Για το A Midsummer Night's Dream [Όνειρο θερινής νυκτός] (1970) της Royal Shakespeare Company [Βασιλικής Εταιρείας Σαίξπηρ] η σκηνογράφος Sally Jacobs [Σάλλυ Τζέικομπς] σχεδίασε ένα λευκό κουτί χωρίς ρεαλιστικά σκηνικά. Την ίδια χρονιά ο Brook ίδρυσε στο Παρίσι το Διεθνές Κέντρο Θεατρικής Έρευνας [Centre International de Recherche Théâtrale], του οποίου ο θίασος, κατά το ταξίδι του στην Αφρική (1972–1973), αυτοσχεδίαζε σε χωριά πάνω σε ένα απλωμένο χαλί. Από το 1974 έδρα του αποτέλεσε το Théâtre des Bouffes du Nord [Θέατρο Μπουφ ντυ Νορ], εγκαταλελειμμένο θέατρο του 19ου αιώνα με φθαρμένους τοίχους. Εκεί ανέβασε τη La Tragédie de Carmen [Η τραγωδία της Κάρμεν] (1981), συμπυκνωμένη εκδοχή της όπερας του Georges Bizet [Ζωρζ Μπιζέ] για μικρό οργανικό σύνολο, ενώ το Le Mahabharata [Μαχαμπαράτα] (1985) παρουσιάστηκε σε λατομείο έξω από την Αβινιόν.


Κατά τον Brook, οποιοδήποτε περιβάλλον μπορεί να μετατραπεί σε θεατρικό τόπο, αρκεί να ενεργοποιηθεί από την παρουσία του/της ηθοποιού και την πράξη της θέασης. Ο άδειος χώρος δεν νοείται ως κυριολεκτικά απογυμνωμένος από αντικείμενα ούτε ως ουδέτερος χώρος χωρίς κοινωνικές σημασίες· πρόκειται για χώρο απαλλαγμένο από τις επιβεβλημένες θεατρικές συμβάσεις που συχνά εγκλωβίζουν την καλλιτεχνική δημιουργία σε παρωχημένες φόρμες. Η απουσία αρχιτεκτονικών εμποδίων επιτρέπει στον χώρο να καταστεί εύπλαστος και να αποκτήσει νόημα μέσα από τη δράση και τη φαντασία, μετατρέποντας κάθε μέλος του κοινού σε ενεργό συντελεστή της παραστασιακής διαδικασίας.


Η έννοια του άδειου χώρου συνομιλεί στενά με το «φτωχό θέατρο» του Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], όπως το διατύπωσε στο Towards a Poor Theatre [Για ένα φτωχό θέατρο] (1968), βιβλίο που προλόγισε ο Brook. Και οι δύο δημιουργοί θεωρούν θεμελιώδη συνθήκη του θεάτρου τη διαισθητική και ζωντανή επικοινωνία ηθοποιού και κοινού και επιδιώκουν τη μείωση των υλικών μέσων, ώστε να αναδειχθούν τα ψυχοσωματικά εκφραστικά μέσα του/της ηθοποιού. Η αντίληψη αυτή επηρέασε τη σύγχρονη σκηνογραφία και συνέβαλε στην αξιοποίηση μη θεατρικών χώρων, όπως παλαιά εργοστάσια και αυλές. Σε αυτά τα περιβάλλοντα η χωρική διάταξη, η εγγύτητα και η απόσταση καθίστανται εργαλεία δραματουργίας, καθώς ο χώρος μετατρέπεται σε οργανικό μέρος της εμπειρίας.


Στη σύγχρονη σκηνή ο άδειος χώρος λειτουργεί τόσο ως πρακτική μέθοδος σκηνοθεσίας όσο και ως θεωρητικό εργαλείο για την επανεξέταση των ορίων των παραστατικών τεχνών. Στις υβριδικές επιτελέσεις του 21ου αιώνα, όπου θέατρο, χορός και εικαστικές τέχνες συγκλίνουν, η έμφαση παραμένει στην ποιότητα της παρούσας στιγμής. Ο άδειος χώρος προσφέρει το αναγκαίο ελευθεριακό πλαίσιο, ώστε η θεατρική πράξη να παραμείνει εφήμερο και μοναδικό γεγονός, το οποίο αναδημιουργείται κάθε φορά μέσα από το βλέμμα των παρευρισκόμενων.

Αγγλικά
empty space
Γαλλικά
espace vide, l'[e]
Γερμανικά
leere Raum, der
Ιταλικά
spazio vuoto, lo

Σχετικοί όροι

αρχιτεκτονική του θεάτρου, σκηνικός χώρος, θέατρο ευρεθέντος χώρου, αόρατο δίκτυο, κυκλική σκηνή

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Μπορώ να απομονώσω ένα οποιονδήποτε άδειο χώρο, και να τον ονομάσω γυμνή σκηνή. Κάποιος άνθρωπος περπατάει μέσα σ' αυτό τον άδειο χώρο, ενώ την ίδια στιγμή κάποιος άλλος τον παρακολουθεί: αυτό μόνο είν’ αρκετό για να λειτουργήσει η θεατρική πράξη.»

Ο σκηνοθέτης Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] ορίζει, με τις εναρκτήριες φράσεις του βιβλίου του, τον άδειο χώρο ως την ελάχιστη συνθήκη της θεατρικής πράξης. Αρκεί ένα πρόσωπο να διασχίσει τον χώρο και ένα άλλο να το παρακολουθεί, ώστε οποιοσδήποτε χώρος να λειτουργήσει ως σκηνή.

Brook, P. (1982). Η σκηνή χωρίς όρια: Δοκίμιο πάνω στα προβλήματα του σύγχρονου θεάτρου (Μ.-Π. Παπαρά, Μετ.). Αθήνα: Θεωρία. (Πρωτότυπη έκδοση 1968). Βλ. σ. 9.

Quote Icon

«Όσο σημαντική κι αν είναι η χρονική δομή της παράστασης, υπάρχουν βάσιμα επιχειρήματα ότι το θεατρικό κείμενο προσδιορίζεται και συλλαμβάνεται κατά πρώτο και κύριο λόγο με χωρικούς όρους. Κατ' αρχάς η σκηνή είναι ένας “άδειος χώρος”, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Πήτερ Μπρουκ (1968) ο οποίος διακρίνεται από το περιβάλλον του μέσω συγκεκριμένων ορατών δεικτών (μια ανυψωμένη εξέδρα, μια αυλαία ή απλώς μια συμβατική απόσταση που σηματοδοτεί τα σύνορα ανάμεσα στην περιοχή της θεατρικής δράσης και τον χώρο του κοινού) και είναι δυνάμει “πληρώσιμος” ακουστικά και οπτικά.»

Ο θεωρητικός της θεατρικής σημειωτικής Keir Elam [Κηρ Ήλαμ] αξιοποιεί τον άδειο χώρο του Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] για να θεμελιώσει τη χωρική σύλληψη του θεατρικού κειμένου. Η σκηνή διακρίνεται από το περιβάλλον της με ορατούς δείκτες (εξέδρα, αυλαία ή συμβατική απόσταση) και παραμένει δυνάμει «πληρώσιμη» με ήχους και εικόνες.

Elam, K. (2001). Η σημειωτική θεάτρου και δράματος (Δ. Τσατσούλης, Επιμ.· Κ. Διαμαντάκου, Μετ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. (Πρωτότυπη έκδοση 1980). Βλ. σ. 84.

Quote Icon

«Ἔτσι, μπόρεσαν νὰ παρακολουθήσουν τὴν περασμένη βδομάδα καὶ τὸ καινούριο θέαμα τοῦ “Θεάτρου τοῦ Ἥλιου” ποὺ διευθύνει ἡ Ἀριὰν Μνουσκίν: “1789. Ἡ Ἐπανάσταση πρέπει νὰ σταματάει μόνο ὅταν ὁλοκληρώνεται ἡ εὐτυχία”. […] Γυμναστήριο ἦταν γιὰ τὴν ἀκρίβεια ὁ χῶρος ὅπου δόθηκε ἡ παράσταση. Ἕνα γυμναστήριο, μιὰ ἀγορά, ἕνας ὁποιοσδήποτε ἄδειος χῶρος σκεπασμένος ἢ ἀνοιχτὸς ἀρκεῖ γιὰ τοῦτο τὸ πολυδάπανο θέαμα. Ἐδῶ, στὸν ἄδειο χῶρο, εἶχαν τοποθετηθεῖ τέσσερις ἐξέδρες σὲ σχῆμα παραλληλόγραμμου, μὲ κερκίδες στὶς δυὸ μακριὲς πλευρές του. Στὸ ἐσωτερικὸ τοῦ παραλληλόγραμμου τὸ κοινὸ ὄρθιο στριμώχνεται γύρω ἀπὸ τὶς ἐξέδρες ἢ χωρίζεται σὲ ὁμάδες γιὰ νὰ παρακολουθήσει τὶς σκηνὲς ποὺ διαδραματίζονται ταυτόχρονα γύρω του. Ἄλλοτε παίζει τὸ δικό του ἁπλὸ ῥόλο, τοῦ κοινοῦ, κι ἄλλοτε πάλι γυρίζει πρόθυμα διακόσια χρόνια πίσω καὶ μετουσιώνεται σὲ πλῆθος τοῦ Παρισιοῦ ἐκείνης τῆς ἐποχῆς.»

Ο κριτικός Marc-Antoine Muret [Μαρκ-Αντουάν Μυρέ] περιγράφει την παράσταση 1789 του Théâtre du Soleil [Θέατρο του Ήλιου], σε σκηνοθεσία Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν], η οποία δόθηκε σε γυμναστήριο. Οποιοσδήποτε άδειος χώρος, σκεπαστός ή ανοιχτός, αρκεί για το θέαμα: τέσσερις εξέδρες ορίζουν ένα παραλληλόγραμμο, στο εσωτερικό του οποίου το κοινό μετακινείται όρθιο ανάμεσα σε ταυτόχρονες σκηνές και, κατά διαστήματα, μετατρέπεται στο παρισινό πλήθος του 1789.

Muret, M.-A. (1973). Ἡ Ἐπανάσταση διηγημένη στὰ “παιδιὰ” τοῦ… Μάο! Ἀνθολογία τῆς κριτικῆς: Κριτικὲς γιὰ τὸ “1789” καὶ “1793” τῶν Bernard Dort, Arturo Lazzari, Marc-Antoine Muret, Matthieu Galey, Pierre Marcabru, Bertrand Poirot-Delpech (Κ. Θωμαδάκη, Μετ.). Θέατρο: Δίμηνη θεατρικὴ ἐπιθεώρηση, ΣΤ´/32, σσ. 76–77. Βλ. σ. 76.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Απόσπασμα από την παράσταση Tragiczne dzieje doktora Fausta [Η τραγική ιστορία του δόκτορος Φάουστους

Απόσπασμα από το ντοκυμαντέρ The Empty Space [Ο άδειος χώρος] του Gerald Feil…

Η Hélène Delavault [Ελέν Ντελαβώ] στον ρόλο της Carmen [Κάρμεν], από την κινηματογραφική μεταφορά (1983)…

Προωθητικό βίντεο της πρώτης παρουσίασης του έργου Το Κεφάλαιο / Das Kapital, σε κείμενο…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο άδειος χώρος στο πρώτο ανέβασμα του En attendant Godot [Περιμένοντας τον Γκοντό]…

Książę Niezłomny [Ο πιστός πρίγκιπας], σε σκηνοθεσία Jerzy Grotowski [Γιέρζι Γκροτόφσκι], με…

The Valley of Astonishment [Η κοιλάδα των εκπλήξεων] των Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ]

Στην ταινία Dogville [Ντόγκβιλ] (2003) του Lars von Trier [Λαρς φον Τρίερ] τα…

Η Ορέστεια του Αισχύλου [Aeschylus] σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου [Theodoros Terzopoulos], Εθνικό Θέατρο, Αρχαίο…

Ο Γλάρος του Αντόν Τσέχωφ [Anton Chekhov] σε σκηνοθεσία Σάββα Στρούμπου, ομάδα Σημείο Μηδέν

βασική

Brook, P. (1968). The empty space. London: MacGibbon & Kee.

Brook, P. (1982). Η σκηνή χωρίς όρια: Δοκίμιο πάνω στα προβλήματα του σύγχρονου θεάτρου (Μ.-Π. Παπαρά, Μετ.). Αθήνα: Θεωρία. (Πρωτότυπη έκδοση 1968)

Brook, P. (1987). The shifting point: Forty years of theatrical exploration, 1946–1987. London: Methuen.

Brook, P. (2003). Ανάμεσα σε δύο σιωπές: Συζητώντας με τον Πήτερ Μπρουκ (D. Moffitt, Επιμ.· Ν. Χατζόπουλος, Μετ.). Αθήνα: Κοάν. (Πρωτότυπη έκδοση 1999)

Brook, P. (2007α). Η ανοιχτή πόρτα: Σκέψεις πάνω στην τέχνη και την πρακτική του θεάτρου (Ά. Μοιράγιας, Επιμ.· Μ. Φραγκουλάκη, Μετ.). Αθήνα: Κοάν. (Πρωτότυπη έκδοση 1993)

Brook, P. (2016). Ο άδειος χώρος (Ά. Μοιράγιας, Επιμ.· Μ. Πασχαλίδου, Μετ.). Αθήνα: Κοάν. (Πρωτότυπη έκδοση 1968)

Brook, P. (2017). There are no secrets: Thoughts on acting and theatre. London: Methuen Drama.

Copeau, J. (1913). Un essai de rénovation dramatique: Le Théâtre du Vieux-Colombier. La Nouvelle Revue française, 5/57, σσ. 337–353.

Elam, K. (2001). Η σημειωτική θεάτρου και δράματος (Δ. Τσατσούλης, Επιμ.· Κ. Διαμαντάκου, Μετ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. (Πρωτότυπη έκδοση 1980)

Grotowski, J. (1982). Για ένα φτωχό θέατρο (Φ. Κονδύλης & Μ. Γαΐτη-Βορρέ, Μετ.). Αθήνα: Θεωρία. (Πρωτότυπη έκδοση 1968)

Heilpern, J. (1977). Conference of the birds: The story of Peter Brook in Africa. London: Faber and Faber.

Muret, M.-A. (1973). Ἡ Ἐπανάσταση διηγημένη στὰ “παιδιὰ” τοῦ… Μάο! Ἀνθολογία τῆς κριτικῆς: Κριτικὲς γιὰ τὸ “1789” καὶ “1793” τῶν Bernard Dort, Arturo Lazzari, Marc-Antoine Muret, Matthieu Galey, Pierre Marcabru, Bertrand Poirot-Delpech (Κ. Θωμαδάκη, Μετ.). Θέατρο: Δίμηνη θεατρικὴ ἐπιθεώρηση, ΣΤ´/32, σσ. 76–77.

συμπληρωματική

Brook, P. (2007β). Νήματα χρόνου: Μια αυτοβιογραφία (Ν. Χατζόπουλος, Μετ.). Αθήνα: Κοάν. (Πρωτότυπη έκδοση 1998)

Curtis, N. (2019, 6 Δεκεμβρίου). Peter Brook interview: 'Theatre is a living experience – we have a responsibility to not let the flame go out'. The Standard. www.standard.co.uk...

Kustow, M. (2006). Peter Brook: A biography. London: Bloomsbury.

Lehmann, R. (2021). A song that sings itself: An interview with Theodoros Terzopoulos. Στο R. Lehmann (Επιμ.), Philosophische Dimensionen des Impersonalen (σσ. 361–370). Baden-Baden: Ergon. philarchive.org...

Peter Brook 1970 production. (χ.χ.). A Midsummer Night's Dream: Past productions. Royal Shakespeare Company. www.rsc.org.uk...

Κονομή, Μ. (2021). Μοντέρνα και σύγχρονη σκηνογραφία: Ορόσημα και εξελίξεις. Αθήνα: Κάπα Εκδοτική.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. άδειος χώρος. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άδειος χώρος

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «άδειος χώρος». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άδειος χώρος.

MLA

«άδειος χώρος». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άδειος χώρος.

1388